Opowiadania Lema powstawały zawsze poddane dwu odmiennym rytmom: „po kolei” rodziły się fabuły różnego rodzaju, oparte o odmienne pomysły i literackie konwencje: „Pirxjady” obok kolejnych odcinków Dzienników gwiazdowych, bajeczne awantury Trurla i Klapaucjusza obok fikcyjnych recenzji czy wstępów do nie istniejących książek. Rządząca tym procesem zasada różnorodności powoływała do istnienia tomy śpiewające w różnych tonacjach naraz: Sezam, Inwazję z Aldebarana, Księgę robotów, Noc księżycową, Bezsenność, Powtórkę, Maskę.

    Różnorodność zawartych tu opowieści jest ogromna: od żartobliwej groteski Inwazji z Aldebarana po mroczny koszmar Ciemności i pleśni czy wielowarstwową filozoficzną parabolę Maski. Podobnie wielka jest rozpiętość czasu powstania poszczególnych iutworów: pierwszy, Szczur w labiryncie, napisany został w początkach twórczości Lema, ostatni, Materac — w latach dziewięćdziesiątych. Ten jednak, kto wyciągnie stąd wniosek, że prezentowane w tomie historie są jakimś mało znaczącym marginesem pisarstwa autora Solaris, pomyli się głęboko. Opowieści spoza cykli są bardzo często utworami finezyjnymi, głębokimi i nad wyraz oryginalnymi. Niby trudno mówić o nich sumarycznie, gdyż zasadą ich wyboru ma być właśnie — brak zasad, nieprzynależność, niepowiązanie. A przecież większość z tych tekstów łączy nić powinowactwa, subtelna więź, która stąd wynika, że —choć nie mają wspólnego bohatera czy poetyki — starają się odpowiadać na najgłębiej w samym autorze zakorzenione i wciąż przez dziesięciolecia powracające pytania natury filozoficznej. Problemy, o jakie tu chodzi, nazwałem w tytule tego posłowia „zagadkami istnienia i świadomości”, bo w istocie w najciekawszych opowiadaniach myśl Lema krąży obsesyjnie wokół tego rodzaju kwestii.

    Może nie od razu pytania filozoficzne nabierają tu wyrazistości i głębi. W otwierających tom Szczurze w labiryncie oraz Inwazji intelektu czytelników nie bierze się jeszcze na zbyt srogie męki. W tych pierwszych opowiadaniach po prostu „coś” spada z nieba — i owo „coś” okazuje się być istotą z Kosmosu, lądującą wszelako przypadkiem bądź awaryjnie, a zatem bez zachowania jakichkolwiek procedur zapewniających kontakt z Ziemianami. O jakiż zresztą kontakt może chodzić w przypadku agresywnych tylko z pozoru quasi-roślin z Inwazji, które instalują się na powierzchni planety po to jedynie, by przeżyć tu króciutki stosunkowo cykl aktywnego życia i rozrodu? „Potwór” ze Szczura w labiryncie pozwala wprawdzie bohaterom zwiedzić swe trzewia — tyle jednak, że w ostatnim stadium swej obfitującej w niezwykłe zjawiska agonii. Te wczesne opowieści — wraz z groteskowo-parodyjną Inwazją z Aldebarana — dają raczej wyraz stałej u Lema niewierze w szanse rzeczywistego porozumienia z kosmitami. Ale jest w nich także coś więcej: wizja Natury jako niezmordowanej twórczyni wciąż nowych, różnorodnych bytów, wciąż nowych, zdumiewających wersji istnienia czy rozumu. Najbardziej niezwykłą formę z tego cyklu kreuje pisarz w postaci ognistego, plazmatycznego robaka z napisanej nieco później Prawdy, ale nawet w tak błahym, zdawałoby się, żarciku, jakim jest Inwazja z Aldebarana, rozpoznamy refleks Lemowych projektów bioinżynierii. Owa bioinżynieria nie jest oczywiście działalnością ani bezpieczną, ani obojętną moralnie, a majstrujących przy genach „uczniów czarnoksiężnika” pisarz straszy apokalipsą wyłaniającą się z Ciemności i pleśni. To tam właśnie zderza się, jak często u Lema, dwa obrazy człowieczeństwa — wykuwaną w laboratoriach wizję ludzkości kreatywnej i wciąż doskonalącej swe twory, choć beznadziejnie uwikłanej w pierworodny grzech wzajemnej nienawiści — i wizję człowieka zwykłego, prywatnego, poddanego chorobie, śmierci, samotności, gotowego w swej naiwności i potrzebie zbliżenia przytulić do serca każdą istotę — nawet tę upiorną Whisterię, która wygląda jak nieszkodliwa zabaweczka, bibelocik obdarzony iskierką budzącego opiekuńcze instynkty życia. Ale właśnie ten całkiem naturalny popęd podtrzymania życia i rozrodu kosztem materialnego otoczenia stanowi dla ludzi i ich planety śmiertelne zagrożenie.

    Dwunóg z planety Ziemia jest więc u Lema nieuleczalnie chromy, a jego zasada istnienia zawiera gdzieś w środku masywną antynomię, której nie sposób ominąć — nie ma bowiem na pozór łącznika pomiędzy ludzką uczonością, „dorobkiem wieków”, piramidą twierdzeń i teorii — a nędzą animalnej biologii, burzami uczuć, irracjonalizmem społecznych przesądów i wmówień. A może inaczej: łącznik istnieje, ale paradoksalny, bo sposób, w jaki emocje sterują intelektem i jego działaniami, budzi na zmianę śmiech i zgrozę: tak jakby oszalały ze strachu królik dosiadał majestatycznego wielbłąda.