Opowieści o pilocie Pirxie, jedna z najbardziej lubianych książek Lema, to seria przygód sympatycznego pilota-kosmonauty. Pirx dojrzewa na naszych oczach, a wraz z nim dojrzewają problemy, z którymi się boryka — pilot musi bowiem dowieść wartości niedoskonałego człowieczeństwa w konfrontacji ze światem maszyn i maszynowego myślenia.
Właśnie przeczytałem. Jestem pod ogromnym wrażeniem. Nie sposób po jednym przeczytaniu skorzystać z całego bogactwa myśli, zawartego w Opowieściach... Lektura obowiązkowa dla miłośników gatunku, ale też wszystkich chcących popatrzeć nieco szerzej - poza własne otoczenie. Polecam po stokroć.
"Dobre książki są zawsze prawdziwe, nawet gdyby opisywały rzeczy, które nigdy nie wydarzyły się i nie wydarzą". Lem, wypowiadając te słowa ustami głównego bohatera w jednym z opowiadań, właściwie sam wystawia recenzję swojej książce. Książce niezwykłej - należy dodać.
Czytelnik obserwując przygody Pirxa poznaje nie tylko, niemalże namacalną, wizję świata przyszłości ale podążając za rozważaniami Mistrza dochodzi do pytań fundamentalnych: kim jest człowiek? i czym właściwie jest człowieczeństwo?
Czy Lem udziela odpowiedzi na te pytania? Jedno jest pewne - uważny Czytelnik, po lekturze tej książki, będzie znał na nie odpowiedź.
Opowieści o Pirxie to nie tylko zmagania niesfornego, nieprzeciętnego pilota z wytworami ludzkiej technologii - robotami. Owszem, jedynie Pirx zdaje się dostrzegać w tych urządzeniach cechy ludzkie z jednej strony, a ich niedoskonałość z drugiej. Ale w tym spostrzeżeniu pilota jest coś więcej niż tylko naukowa konstatacja o konieczności nieustannego ulepszania ludzkich wynalazków - bowiem Pirx jest przekonany, że roboty nigdy nie zastąpią człowieka. Czy dlatego, że nie posiadają pewnej dozy nieobliczalności i pewnych ludzkich wad?
A jednak ten sam Pirx, który jest tak sceptyczny wobec bezbłędności komputerowych mózgów w tychże mózgach dopatruje się cech człowieczeństwa! Czy pamiętający katastrofę rakiety Koriolan robot Terminus i powtarzający rozmowy i zachowania ostatnich chwil załogi ma w sobie coś więcej niż elektroniczny zapis tamtego wydarzenia? Czy robot Setaur, który w wyniku wypadku stał się niebezpieczny, lecz Pirxa potraktował jako swojego sojusznika, był czymś więcej niż urządzeniem do pracy w kopalni? A jak przejść obojętnie obok faktu, że komputer pokładowy statku kosmicznego Ariel w specyficzny sposób nabawił się nerwicy natręctw od swojego naczelnego kontrolera symulacyjnego?
Wyszukując granicę, jaka dzieli człowieka od jego dzieła Lem ukazuje dylematy człowieczeństwa i definiuje je bardzo dyskretnie, wplatając jego kruchy szkielet w fabułę pełną przygód, niesamowitych zjawisk i rozterek odkrywcy.
Ale w tej realistycznej wizji przyszłości tkwi jeszcze coś - tkwi tam człowiek teraźniejszy, ten sam pragnący wiedzieć wszystko i poukładać wszystko w kostyczne i schematyczne regulaminy, zasady, prawa i teorie - człowiek postępu. Dodajmy jeszcze, że postęp nie jest u Lema obiektem bałwochwalczego kultu, lecz kolejnym wadliwym wynalazkiem człowieka.
Cieszę się, że wśród pozycji Lema odnajdziemy także i takie, które z powodzeniem można zaproponować najmłodszym czytelnikom. Taką właśnie intelektualną rozrywkę dla młodych, ale i dla starszych, choć przyznam z góry, że czytaną już z innej perspektywy, stanowią "Opowieści o pilocie Pirxie".
Z Pirxem zaprzyjaźniamy się od pierwszych stron książki, gdzie poznajemy go jako studenta astronautyki, przyszłego pilota. Poprzez kolejne opowiadania stajemy się niejako jego kumplem - ja sama, gdybym była chłopakiem, chętnie znalazłabym się na jego miejscu. Któż bowiem nie chciałby pilotować statków kosmicznych, lądować na Księżycu, na Marsie, przeżywać kosmicznych przygód? Prawdopodobnie to właśnie najbardziej zapadnie w pamięci młodym odbiorcom.
Jeśli chodzi o bardziej dojrzałych odbiorców, to i oni nie będą się nudzić towarzysząc Pirxowi w jego karierze astronauty. Pomimo braku informacji dotyczących samego Pirxa - nic nie wiemy o jego rodzinie ani o jego pochodzeniu, to jednak jest to nadzwyczaj bliski nam człowiek z krwi i kości, który z całą pewnością mógłby urodzić się na Ziemi z Lemowej przyszłości. Ponadto samo przesłanie opowiadań zdecydowanie stanowi o ich uniwersalności - nie są to bajeczki dla młodzieży, ale i nas dorosłych uczą o tym, przed czym Lem wielokrotnie nas przestrzega w swoich dziełach, że człowieka nie można zastąpić maszyną, o niebezpieczeństwach wynikających z pokładania nadziei tylko i wyłącznie w robotach.
Różnorodność misji, komizm sytuacyjny, opisy miejsc oraz prawdopodobieństwo zdarzeń to zdecydowane atuty tych opowiadań.
Gorąco polecam jako pierwszą przygodę z SF dla tych, którzy się jeszcze do niego nie przekonali, a tym, którzy jeszcze nie czytali, a lubią SF, rekomenduję ze względu na charakter opowiadań i ich głębsze przesłanie.
